Znaczenie materiałów na bazie papieru w edukacji

W ciągu ostatnich około 20 lat technologia przeniknęła niemal do każdego aspektu naszego życia. Rozwój łączy szerokopasmowych, smartfonów i urządzeń przenośnych zmienił sposób, w jaki się komunikujemy, jak uzyskujemy dostęp do informacji oraz jak pracujemy i uczymy się.

Chociaż wiele z tych zmian jest bez wątpienia pozytywnych, pojawia się coraz więcej dowodów na to, że nie zawsze tak jest. Jak pokażemy w tym artykule, naukowcy zaczynają poddawać w wątpliwość rosnące wykorzystanie technologii w salach lekcyjnych.

W ciągu ostatnich 10–15 lat w szkołach nastąpiło stopniowe odejście od materiałów dydaktycznych na bazie papieru na rzecz materiałów cyfrowych i internetowych. Proces ten gwałtownie przyspieszył w czasie pandemii, kiedy to niemal wszystkie szkoły przeniosły zajęcia do sieci. Badania wykazały, że rosnące uzależnienie od metod i zasobów cyfrowych może negatywnie wpływać na zdolność uczniów do uczenia się i zapamiętywania informacji. Rośnie również zaniepokojenie wpływem technologii cyfrowej na zdrowie psychiczne.

Materiały cyfrowe na bazie papieru a materiały w formie papierowej: nauka

W 2018 roku naukowcy z Izraela i Hiszpanii przeanalizowali 54 badania, w których wzięło udział ponad 171 000 czytelników, porównujące czytanie tekstów w formie cyfrowej i drukowanej. Stwierdzili, że ogólnie rzecz biorąc, zrozumienie tekstu było lepsze w przypadku tekstów drukowanych niż cyfrowych.[1]

Podobnie, badanie obejmujące miliony uczniów szkół średnich w 36 krajach Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) wykazało, że uczniowie intensywnie korzystający z komputerów w szkole „osiągają znacznie gorsze wyniki w większości obszarów nauczania, nawet po uwzględnieniu pochodzenia społecznego i cech demograficznych uczniów”. To samo badanie ujawniło również, że uczniowie czwartej klasy (w wieku ok. 9–10 lat), „którzy korzystali z tabletów na wszystkich lub prawie wszystkich lekcjach, osiągali średnio o 14 punktów niższe wyniki w czytaniu niż ci, którzy nigdy z nich nie korzystali – różnica ta odpowiadała poziomowi całej klasy”.[2]

Patricia Alexander jest psychologiem na Uniwersytecie Maryland w Stanach Zjednoczonych, gdzie zajmuje się badaniem procesów uczenia się. Odkryła, że choć studenci uważają, iż więcej się uczą, czytając teksty w Internecie, wyniki testów wskazują, że w rzeczywistości przyswajają mniej wiedzy niż podczas czytania materiałów drukowanych. Część tego problemu można przypisać tempu, w jakim zazwyczaj czytamy teksty na ekranie – w większości są to łatwe do zrozumienia wiadomości tekstowe lub posty w mediach społecznościowych; jednak gdy chodzi o czytanie bardziej złożonych informacji na ekranie, które wymagają większej uwagi i refleksji, ludzie nadal mają tendencję do ich przeglądania, a nie do dokładnego czytania.[3]

Oprócz tego, że czytanie w Internecie zachęca nas do szybkiego czytania, zazwyczaj wiąże się ono z przewijaniem, co może utrudniać mózgowi tworzenie map mentalnych pomagających nam w zapamiętywaniu. Na przykład podczas czytania książki drukowanej łatwo jest zorientować się, na której mniej więcej stronie się znajdujemy, ale jest to znacznie trudniejsze podczas przewijania tekstu na ekranie. Co więcej, niewielkie badanie opublikowane w 2019 roku wykazało, że mózg ma trudności z tworzeniem map mentalnych nie tylko podczas przewijania: gdy grupa 50 uczestników została poproszona o przeczytanie 28-stronicowej opowieści, część z nich przeczytała wersję drukowaną, a reszta – wersję elektroniczną; osoby czytające wersję drukowaną lepiej rozumiały chronologię fabuły niż osoby korzystające z wersji cyfrowej.[4]

Zalety materiałów dydaktycznych na bazie papieru nie ograniczają się tylko do czytania – pisanie odręczne na papierze zamiast pisania na klawiaturze może również przynosić lepsze wyniki. W badaniu z 2014 roku [5] porównano wyniki studentów sporządzających notatki z wykładów odręcznie z wynikami tych, którzy robili notatki na laptopie. Podczas sprawdzania wiedzy studentów pozwolono im zapoznać się z notatkami przez 10 minut przed testem; „osoby, które sporządzały notatki odręcznie, osiągnęły lepsze wyniki zarówno w pytaniach dotyczących faktów, jak i pojęć”.

Autorzy badania doszli do wniosku, że „korzystanie z laptopów może negatywnie wpływać na wyniki w testach edukacyjnych, nawet — a może zwłaszcza — gdy komputer jest używany zgodnie z jego przeznaczeniem, czyli do ułatwiania robienia notatek… Z tego powodu korzystanie z laptopów w salach lekcyjnych należy traktować z dużą dozą ostrożności; pomimo ich rosnącej popularności laptopy mogą przynosić w salach lekcyjnych więcej szkody niż pożytku”.

Być może jedną z najbardziej zauważalnych różnic między czytaniem materiałów drukowanych a czytaniem z ekranu są czynniki rozpraszające uwagę. Kiedy czytamy z ekranu, najczęściej jesteśmy podłączeni do innych serwisów, co wiąże się z wyskakującymi okienkami i powiadomieniami z mediów społecznościowych, e-maili i SMS-ów – a to wszystko odwraca naszą uwagę i zakłóca koncentrację. Nawet w szkołach, w zależności od polityki danej placówki, może to stanowić problem, zwłaszcza gdy uczniowie znający się na technologii wiedzą, jak ominąć zapory sieciowe i inne ograniczenia.

Materiały cyfrowe na bazie papieru a materiały w formie papierowej: zdrowie psychiczne

Rośnie zaniepokojenie wpływem urządzeń cyfrowych na zdrowie psychiczne, w tym wzrostem częstości występowania stanów lękowych i depresji. Ponieważ uczniowie korzystają z tych urządzeń zarówno w szkole, jak i poza nią, nie ma praktycznie żadnej przerwy od ciągłej stymulacji, jaką one zapewniają. Materiały dydaktyczne na bazie papieru, oprócz korzyści poznawczych, zapewniają również bardzo potrzebną przerwę od świata cyfrowego.

Badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Waszyngtońskiego wykazało, że studenci korzystający z terminarzy na bazie papieru rzadziej doświadczali objawów lęku i depresji niż ci, którzy korzystali z terminarzy cyfrowych. W badaniu, opublikowanym w 2017 roku, wzięło udział 264 studentów studiów licencjackich, których losowo przydzielono do grupy korzystającej z terminarza na bazie papieru lub cyfrowego. Naukowcy stwierdzili, że studenci korzystający z terminarza na bazie papieru zgłaszali niższy poziom lęku i depresji niż ci, którzy korzystali z terminarza cyfrowego.

Negatywny wpływ urządzeń cyfrowych nie ogranicza się wyłącznie do korzystania z nich w ciągu dnia. Niebieskie światło emitowane przez te urządzenia wpływa również na jakość naszego snu. Badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles wykazało, że osoby czytające na tablecie dłużej zasypiały, miały mniej fazy REM i rano czuły się mniej wypoczęte niż osoby czytające z papierowej książki.[6]

Niska jakość snu może pociągać za sobą szereg negatywnych skutków zdrowotnych. Oprócz wpływu, jaki zły sen wywiera na samopoczucie psychiczne, zwiększa on również ryzyko otyłości, cukrzycy i chorób układu krążenia.

Wnioski

Powyżej przedstawiono zaledwie kilka przykładów z coraz bogatszego zbioru badań, które wskazują, że rezygnacja z materiałów dydaktycznych na bazie papieru może mieć negatywny wpływ na zdolność uczniów do przyswajania i zapamiętywania informacji, a także na ich ogólne samopoczucie.

W porównaniu z wykorzystaniem papieru przez ludzi jako nośnika edukacyjnego narzędzia cyfrowe i internetowe wciąż znajdują się w bardzo wczesnej fazie rozwoju, a ich wpływ na nasze życie – zarówno pozytywny, jak i negatywny – wymaga jeszcze wielu badań. W związku z tym musimy zastanowić się nad tempem – oraz dalszym przebiegiem – przejścia od materiałów edukacyjnych na bazie papieru do materiałów cyfrowych i internetowych.

Dowiedz się więcej o istotnej roli papieru w nauce i edukacji:

Wpływ edukacji cyfrowej na uczniów

Udowodniono, że czytanie materiałów drukowanych przekłada się na lepsze wyniki w zakresie umiejętności czytania i pisania

Książki drukowane a e-booki

Ubóstwo cyfrowe i jego wpływ na szkoły i edukację

Zagrożenia związane z klasą bez papieru

Dlaczego druk ma kluczowe znaczenie dla przyszłości edukacji

Dlaczego treści cyfrowe mogą być szkodliwe dla mózgu