Rozwój wydawnictw kolekcjonerskich w branży wydawniczej

W ostatnich latach świat książek przeszedł imponującą przemianę. Minimalistyczne projekty ustąpiły miejsca oprawom twardym z folią, barwionym krawędziom oraz wyszukanym obwolutom, a wydania kolekcjonerskie zyskały dominującą pozycję w branży wydawniczej. Te ozdobne książki, wydawane w limitowanych nakładach, stanowią obecnie główne źródło przychodów dla wydawców i są bardzo poszukiwane zarówno przez czytelników, kolekcjonerów, jak i influencerów z serwisu „BookTok”.

Jednak za tym pięknem kryje się bardziej palące pytanie. Jaki jest koszt środowiskowy tej „złotej ery” wydawnictw i czy cele branży w zakresie zrównoważonego rozwoju są w stanie nadążyć za popytem na coraz bardziej wyszukane książki w wersji papierowej?

Od niezależnych księgarni oferujących ekskluzywne obwoluty po dużych wydawców drukujących wiele wariantów jednego tytułu – książki w edycjach specjalnych są wszechobecne. Sklepy internetowe i serwisy z subskrypcjami, takie jak FairyLoot, Illumicrate i OwlCrate, oparły całe swoje modele biznesowe na ekskluzywności. W ich ofercie często znajdują się: strony z kolorowymi krawędziami lub wzorami naniesionymi szablonem, oprawy w twardej okładce z tkaniny z niestandardowym tłoczeniem, unikalne wyklejki, zakładki w postaci wstążek, a nawet dodatkowe materiały.

Wydania te zostały zaprojektowane tak, by wyróżniać się nie tylko na półce, ale także w sieci: filmy na TikToku i Instagram Reels przedstawiające rozpakowywanie tych skarbów osiągają miliony wyświetleń. Dla wydawców stanowią one lukratywną okazję do sprzedaży dodatkowej, a ich cena detaliczna często wynosi dwa, a nawet trzy razy więcej niż standardowa książka w miękkiej oprawie. Dla czytelników natomiast przekształcają książki w pamiątki – coś osobistego, cennego i (co najważniejsze) nadającego się do umieszczenia na Instagramie.

Jednak to podejście oparte na zasadzie „więcej znaczy więcej” pojawia się w momencie, gdy branża wydawnicza znajduje się pod ogromną presją, by zmniejszyć swój ślad węglowy i ilość odpadów. Chociaż papier jest surowcem odnawialnym, nadającym się do recyklingu i charakteryzującym się stosunkowo niskim wpływem na środowisko, gdy pozyskuje się go w sposób odpowiedzialny, dodatkowe ozdoby w wydaniach kolekcjonerskich faktycznie zwiększają ilość odpadów i obniżają ogólną zrównoważoność. Obecnie gwałtowny wzrost popularności wydań kolekcjonerskich stwarza nowe wyzwania:

Elementy nienadające się do recyklingu: folie, laminaty, wzory z brokatem oraz wstążki syntetyczne są trudne lub niemożliwe do poddania recyklingowi.
Procesy wymagające użycia dużej ilości substancji chemicznych: Przy wykańczaniu krawędzi metodą natryskową i szablonową często stosuje się toksyczne farby lub rozpuszczalniki, które zwiększają zanieczyszczenie wody i zużycie energii w procesie produkcji.
Nadprodukcja i marnotrawstwo: W przeciwieństwie do standardowych wydań, które można w razie potrzeby dodrukować, wydania kolekcjonerskie są zazwyczaj drukowane w dużych, jednorazowych nakładach. Jeśli sprzedaż okaże się niewystarczająca, mogą one trafić do celulozy lub zostać wyrzucone.
Większe zużycie materiałów opakowaniowych i większy nakład wysyłkowy: Książki w wydaniach specjalnych są często wysyłane wraz z gadżetami (zakładkami, przypinkami, kartami z grafikami), co wymaga większej ilości materiałów i opakowań oraz powoduje większą emisję dwutlenku węgla, zwłaszcza w przypadku wysyłek międzynarodowych.

W raporcie opublikowanym w 2023 roku przez Stowarzyszenie Wydawców Wielkiej Brytanii stwierdzono, że dystrybucja i produkcja odpowiadają za ponad 60% emisji dwutlenku węgla generowanych przez wydawców, przy czym znaczna część tych emisji wynika z nadmiernego nakładu i globalnej logistyki. Podobnie w raporcie dotyczącym zrównoważonego rozwoju firmy Penguin Random House podkreślono wyzwania związane z realizacją celów klimatycznych przy jednoczesnym zaspokajaniu rosnącego popytu na wydania w formatach luksusowych.

Ten wzrost popularności wydawnictw z wyższej półki wynika bez wątpienia z prawdziwego entuzjazmu czytelników. Jednocześnie jednak ujawnia on narastające napięcie w branży wydawniczej: jak zaspokoić potrzeby odbiorców, dla których liczy się zarówno estetyka, jak i treść, nie rezygnując przy tym z odpowiedzialności za środowisko.

Wielu czytelników jest obecnie bardziej świadomych kwestii klimatycznych niż kiedykolwiek wcześniej. Raport Nielsen BookData z 2022 roku wykazał, że 38% brytyjskich nabywców książek chętniej dokonałoby zakupu u wydawcy, który priorytetowo traktuje zrównoważony rozwój. Coraz większego znaczenia nabierają takie inicjatywy jak „Book Chain Project” – wspólne przedsięwzięcie największych wydawnictw mające na celu poprawę zaopatrzenia w papier oraz zwiększenie przejrzystości łańcucha dostaw.

Niektórzy wydawcy zareagowali na tę sytuację, zobowiązując się do realizacji celów w zakresie redukcji emisji dwutlenku węgla oraz poprawy źródeł pozyskiwania papieru. Inni rozważają zastosowanie farb sojowych, folii ulegających biodegradacji lub opakowań nadających się do recyklingu w przypadku wydań specjalnych. Jednak te innowacje pozostają raczej wyjątkiem niż regułą, zwłaszcza na rynku wydawnictw kolekcjonerskich.

Łatwo jest pomyśleć, że innowacje estetyczne i zrównoważony rozwój środowiskowy są ze sobą sprzeczne, ale te dwa elementy mogą – i muszą – współistnieć. Wydawcy mogą rozważać różne kreatywne rozwiązania: stosowanie papieru z certyfikatem FSC lub papieru makulaturowego, drukowanie przy użyciu farb na bazie roślinnej oraz wybieranie minimalistycznych projektów, w których większy nacisk kładzie się na kunszt wykonania niż na ozdobniki.

Z kolei mniejsze nakłady, modele produkcyjne oparte na zamówieniach przedpremierowych oraz przejrzystość w kwestii materiałów mogą pomóc w ograniczeniu nadmiernych zapasów i dać czytelnikom możliwość dokonywania świadomych wyborów. Ostatecznie przyjęcie filozofii „zbieraj mniej, kochaj więcej” może stanowić kolejny etap ewolucji kolekcjonowania książek – oparty na pięknie i odpowiedzialności.

Rosnąca popularność wydań kolekcjonerskich odzwierciedla coś wspaniałego: ludzie wciąż głęboko kochają fizyczne książki. W cyfrowym świecie tęsknimy za namacalnym pięknem i emocjonalną więzią; wiem, że osobiście zawsze będę cenić fizyczne egzemplarze moich ulubionych książek. W przeciwieństwie do wielu produktów konsumpcyjnych książki są stworzone z myślą o trwałości. Nie są to produkty jednorazowe ani jednorazowe – pozostają na półkach przez lata i są przekazywane między przyjaciółmi, by znów je pokochać i na nowo odkryć. Rynek książek z drugiej ręki jest żywym dowodem na to, że dobrze wykonana książka drukowana zachowuje zarówno swoją wartość, jak i przeznaczenie długo po pierwszym przeczytaniu.

Z naukowego punktu widzenia zrównoważonego rozwoju książki oferują również korzyści dla środowiska, które często bywają pomijane. Jako produkty wytworzone z włókien drzewnych magazynują one węgiel. Drzewa pochłaniają dwutlenek węgla w trakcie wzrostu, a część tego węgla pozostaje zamknięta w włóknach papieru przez cały okres użytkowania książki. W ten sposób książki pozyskane w sposób odpowiedzialny mogą pełnić rolę niewielkich, przenośnych magazynów węgla, przyczyniając się do obiegu zamkniętego surowców odnawialnych.

Stworzenie zrównoważonej przyszłości dla branży wydawniczej oznacza docenianie sztuki opowiadania historii i projektowania, a jednocześnie ochronę świata, który stanowi dla nich inspirację. Dzięki przemyślanym innowacjom, przejrzystości w zakresie materiałów oraz wsparciu czytelników dbających o środowisko branża ta może tworzyć książki, które są nie tylko piękne, ale i trwałe – zarówno pod względem formy, jak i wpływu na środowisko.