Co się stanie, gdy całe pokolenie nigdy nie nauczy się czytać z papieru?

W ciągu ostatnich dwóch dekad czytanie przeszło głęboką przemianę. Urządzenia cyfrowe stały się głównym nośnikiem, za pośrednictwem którego młodsze pokolenia mają kontakt z tekstem, podczas gdy czytanie na bazie papieru stopniowo przestało być normą, stając się opcją dodatkową. Rodzi to ważne pytanie: Jakie są konsekwencje poznawcze, kulturowe i społeczne tego, że całe pokolenie rzadko czyta z papierowych nośników?

Efekt niższości ekranowej

Naukowcy zwracają uwagę na zjawisko zwane efekt niższości ekranowej: tendencja czytelników do gorszego rozumienia i zapamiętywania informacji podczas czytania z ekranu w porównaniu z czytaniem z papieru.

W ramach szeroko zakrojonej metaanalizy stwierdzono, że uczniowie czytający teksty w formie drukowanej konsekwentnie osiągali lepsze wyniki w testach rozumienia tekstu niż ci, którzy zapoznawali się z tymi samymi materiałami na urządzeniach cyfrowych. Tendencja ta występuje we wszystkich grupach wiekowych, przedmiotach i kontekstach edukacyjnych, co sugeruje, że nośnik, z którego korzystamy podczas czytania, ma wymierny wpływ na proces uczenia się.

Dlaczego może występować ta różnica?

Przeciążenie poznawcze: Ekrany sprzyjają wielozadaniowości, przewijaniu treści i szybkim zmianom skupienia, co może zakłócać głębokie czytanie.

Brak sygnałów fizycznych: Książki w formie papierowej zapewniają orientację przestrzenną — świadomość tego, gdzie na stronie lub w rozdziale znajduje się dane zdanie, pomaga mózgowi uporządkować i przywołać informacje. Ekranom brakuje tych stałych punktów odniesienia.

Zachowania związane z ścięciem: Badania z wykorzystaniem technologii śledzenia ruchu gałek ocznych wskazują, że czytelnicy korzystający z ekranów częściej przeglądają tekst szybko, podczas gdy czytelnicy wersji drukowanych zwalniają tempo i bardziej zagłębiają się w tekst.

Co się stanie, jeśli zrezygnujemy z papieru?

Co więc stałoby się z pokoleniem, które nigdy nie nauczy się czytać z papieru?

Nie przestaną czytać, ale doświadczenie czytania może ulec głębokiej przemianie. Tekst mógłby stać się czymś, przez co się przewija, a nie czymś, z czym się przebywa; czymś, co się konsumuje, a nie czymś, w czym się zanurza. Pamięć mogłaby stać się mniej zakorzeniona, uwaga bardziej krucha, a zrozumienie bardziej powierzchowne. Czytanie mogłoby przekształcić się z powolnego, refleksyjnego aktu w szybką wymianę informacji, kształtowaną raczej przez logikę ekranów niż rytm myśli.

Z biegiem czasu może to wpłynąć nie tylko na proces uczenia się, ale także na stosunek ludzi do wiedzy, języka i idei. Papier stanowi przestrzeń, w której rozwijają się myśli, gdzie czas płynie wolniej, a znaczenie nabiera głębi. Bez niego czytanie może stracić część swojej mocy – zdolność do zatrzymania się, refleksji i prawdziwego przyswojenia sobie wiedzy.

Źródła

1. Sixin Liao, Lili Yu, Jan-Louis Kruger i Erik D. Reichle, „Dynamiczne czytanie w erze cyfrowej: nowe spostrzeżenia dotyczące procesów poznawczych”, 2024

2. OECD, Dokumenty robocze OECD dotyczące edukacji nr 335, 2025 r.